Filc to wyrób włókienniczy otrzymywany przez spilśnianie włókien pochodzących z okrywy włosowej (sierści) owiec, lam, wielbłądów, kóz, królików i in. Rozróżnia się dwa rodzaje filców: filce bite, uzyskiwane przez bezpośrednie spilśnianie włókien oraz filce tkane (sukno), uzyskiwane przez spilśnianie powierzchni tkanin wełnianych.
Za: Filc - wikipedia

Filc bity wykonywany rękodzielniczo powstaje w wyniku kompresji luźno rozłożonych włókien, poprzez tarcie i ubijanie wełny z wodą i mydłem. Proces ten nazywany jest filcowaniem lub spilśnianiem.

Tajemnica filcu tkwi w specyficznej budowie włókna wełny, które wygląda jak cienki pęd złożony z drobniutkich łusek, dachówkowo zachodzących na siebie. Włókna wełny pod wpływem gorącej wody pęcznieją, a łuski odchylają się. Wełnę rozłożoną warstwami ręcznie mocno ubija się, roluje, uciska, walcuje.

W ten sposób włókna wełny, bez użycia jakiegokolwiek splotu tkackiego, dziewiarskiego, szycia, sklejania, a jedynie za pomocą tarcia i siły ludzkich rąk, zaciskają się tak mocno, że po pewnym czasie tworzą zwarty materiał. Zachowuje on swoją zwartość po wysuszeniu, ponieważ każde z włókien jest zaczepione i uwięzione przez sąsiednie.

Filc tkany (sukno) powstaje z rzadko utkanej tkaniny z czystej przędzy wełnianej (wątek i osnowa z takiej samej przędzy). Tkanina po zdjęciu z warsztatu tkackiego poddawana jest spilśnianiu (folowaniu) poprzez ubijanie jej w gorącej wodzie (dawniej za pomocą rąk i nóg, a później za pomocą urządzenia zwanego foluszem). W wyniku spilśniania tkanina kurczy się (ok. 30-50%), przez co uzyskuje większą gęstość (zwartość) i wytrzymałość.

Filcowaniu podlega właściwie każde włókno pochodzenia zwierzęcego. Najpopularniejsza jest wełna owcza, ale surowiec może też pochodzić od takich zwierząt jak: koza – mohair i kaszmir, królik – angora, lama – alpaka, wielbłąda - kamel. Nawet ludzkie włosy pod postacią dredów, to nic innego jak filc.

Do filcowania rękodzielniczego najczęściej używana jest wełna z owiec rasy merynos, najszlachetniejszej z ras, o miękkim i cienkim włóknie. Grubość włókien mierzona jest w mikronach. Sfilcowany materiał będzie delikatny, kiedy włókno będzie cienkie (ok. 16-18 μm) i długie na ok. 4–12 cm.

Obecnie w produkcji wełny przoduje Australia, Nowa Zelandia, ale także kraje Afryki Południowej, Ameryki Południowej i Chiny.

Przydatne określenia:

Bibliografia:

  • Bogucka M., Gdańskie rzemiosło tekstylne od XVI do połowy XVII w, Wrocław, 1956
  • Borejszo M., Nazwy ubiorów w języku polskim do roku 1600, Poznań, 1990
  • Dąbrowska A., Wakacje z nauką i pracą. Z filcem za pan brat, Gazeta Wyborcza, Turystyka, 26.05.2008
  • Dąbrowski J., Grabowska A., Marek J.W., Wyroby filcowe, Warszawa 1954
  • Dolińska M., Folusznictwo, Kalendarz 2003 z informacjami o tradycyjnych zajęciach i zawodach mieszkańców Babiej Góry oraz o świętych patronujących tym zajęciom i zawodom, „Kalendarz Stowarzyszenia Gmin Babiogórskich”, Kraków, 2003.
  • Dziekoński T., Formy i technika wykonania męskich ludowych nakryć głowy, Lud, vol. 46, pp.259-314, 1960
  • Dżobernadze W., Maty z wojłoku. Górna Tuszetia – Gruzja. Ze zbiorów Państwowego Muzeum Gruzji oraz z kolekcji Woktora Dżobernadze, Muzeum Narodowe, Warszawa, 1968
  • Gawęcki M., Wieś środkowego i północnego Afganistanu. Tradycje i próby modernizacji, Wrocław, 1983
  • Fionik D., Studziwodzki ośrodek walankarstwa. Bielski Hostineć nr 3, 2003.
  • Fionik D., W Poznaniu o studziwodzkich walankach. Bielski Hostineć nr 1, 2008.
  • Fionik D., Seminarium walankarskie w Studziwodach. Bielski Hostineć nr 2-3, 2008.
  • Fionik D., Studziwody żyli valankami. Przegląd Prawosławny nr 11, 2003.
  • Fionik D., Studziwody. Zarys dziejów miejscowości. Bielski Hostineć nr 13, 2001.
  • Godzińska M., Filc w kulturze ludów tureckich - na podstawie współczesnych badań terenowych w Turcji i Turkmenistanie, praca doktorska w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, 2002
  • Gumilov L., Dzieje dawnych Turków, Warszawa, 1972
  • Gumilov L., Śladami cywilizacji wielkiego stepu, Warszawa, 1973
  • Gutkowska-Rychlewska M., Historia ubiorów, Wrocław, 1968
  • Inoziemcov W.D, Wyrób obuwia filcowego (walonek), Warszawa, 1953
  • Jędrzejewski W., Wasiak F., Filce techniczne, Warszawa 1955
  • Jost H., Folusz i pędnia w Łopusznej, Przegląd techniczny, r. 78, nr 7, 1957
  • Jost H., O zabytkach wiejskiego przemysłu na terenie Podhala, Etnografia Polska, t. 6, s. 366, 1962
  • Jost H., Ludowe urządzenia energetyczne i mechaniczne o napędzie wodnym na Podhalu, Wrocław, 1978
  • Jost H., Katalog zabytków budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław-Warszawa-Kraków, 1969
  • Kamińska J., Nahlik A., Włókiennictwo gdańskie w X-XIII w., Łódź, 1958
  • Kołaczkowski J., O fabrykach i rękodziełach w dawnej Polsce, Warszawa, 1881
  • (K): Wełniane walonki ze Studziwód. Serwis Podlasia nr 11, 2003.
  • Maik J., Wyroby włókiennicze na Pomorzu z okresu rzymskiego i ze średniowiecza, Wrocław, 1988
  • Matlakowski W., Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu, Warszawa, 1915
  • Moszyński K., Kultura ludowa Słowian, Vol. 1: Kultura materialna, Warszawa, 1967
  • Petrovič D., Pilśń jako element kultury średniowiecznych miast wybrzeża adriatyckiego, Etnografia Polska, Vol. 33, no 1, pp. 165-179, 1989
  • Przeszłość i teraźniejszość kultury nomadów Kaukazu, Wystawa w Muzeum Etnograficznym w Warszawie z Muzeum Etnograficznego Narodów ZSRR z Leningradu, Warszawa 1987
  • Raychman J. I S., Przemysł wiejski na Podhalu, Zakopane, 1937
  • Roszkowski A., Jak walonki, to tylko z wełny. Kurier Poranny 6.10.2003.
  • Róna-Tas A., Mongolia. Śladami nomadów, Warszawa, 1965
  • Sobolew-Panasiuk N., Dorablała valankami. Bielski Hostineć nr 3, 2003.
  • Szafran-Ostaszewicz P., Studziwodski asiarodak valennia. Niva nr 45, 2003.
  • Turnau I., Hand Felting in Europe and Asia From the Middle Age to the 20th Century, Warszawa 1997
  • Turnau I., Filcownictwo europejskie w XIII – XVIII wieku, Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, vol. 47, pp. 89-114, 1986
  • Czeraniuk D., Wena design, Filc, 1/2008, s. 17
  • Wena design, 2/2008
  • Wojna R., Wielki świat nomadów, Między Chinami a Europą, Warszawa, 1983

Filmografia:

  • Jackowiak A., Diabelska maszyna, Poznań, 2009
  • Jackowiak A., Białe, czarne i w kolorze, Poznań, 2009
  • Jackowiak A., Podstawowy kurs filcowania na mokro, Poznań, 2007 (DVD)
  • Wawrzeniuk M., Więcej niż buty, TVP Białystok, 2004
  • Kallwejt T., Hej bystra woda, WFO w Łodzi, 1959